झिरो एफआयआर का अस्तित्वात आला
झिरो एफआयआर हा असा प्रथम माहिती अहवाल आहे जो कथित गुन्ह्याचे ठिकाण किंवा प्रादेशिक अधिकारक्षेत्राची पर्वा न करता भारतातील कोणत्याही पोलीस ठाण्यात नोंदवला जाऊ शकतो. भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता (बीएनएसएस), २०२३ च्या कलम १७३(१) अंतर्गत कायदा असा आदेश देतो की जेव्हा दखलपात्र गुन्ह्याची माहिती मिळते, तेव्हा पोलीस ठाण्याने तक्रारदाराला परत न पाठवता गुन्हा नोंदवून घेतलाच पाहिजे.
पोलीस ठाणे वार्षिक अनुक्रमांकाऐवजी तात्पुरता '०' (शून्य) क्रमांक देते आणि वैद्यकीय तपासणी किंवा घटनास्थळाचे पुरावे जतन करण्यासारखी तातडीची पावले उचलते. कायदेशीर नियमांनुसार आणि गृह मंत्रालयाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, नोंदणी करणार्या ठाण्याने तातडीने सर्व कागदपत्रे आणि पुरावे अधिकारक्षेत्र असलेल्या सक्षम पोलीस ठाण्याकडे वर्ग केले पाहिजेत. कागदपत्रे मिळाल्यावर ते ठाणे नियमित अनुक्रमांक देऊन औपचारिक तपास सुरू करते.
झिरो एफआयआर केव्हा नोंदवला जातो
जेव्हा एखादी व्यक्ती स्थानिक पोलीस ठाण्याच्या अधिकारक्षेत्राबाहेर घडलेल्या गुन्ह्याची माहिती देते, तेव्हा झिरो एफआयआरचा वापर केला जातो:
- प्रवासादरम्यान घडणारे गुन्हे, जसे की रेल्वे, महामार्ग, विमाने किंवा शहरांदरम्यान प्रवासात असताना.
- अशा घटना जेथे तुम्ही गुन्हा घडलेल्या ठिकाणापासून दूर आहात आणि त्वरित सुरक्षितपणे परत जाऊ शकत नाही.
- तातडीने वैद्यकीय उपचार, फॉरेन्सिक पुरावे गोळा करणे किंवा दंडाधिकार्यांसमोर जबाबाची आवश्यकता असलेले गंभीर गुन्हे.
नोंदणीनंतर पुढे काय होते
पोलीस ठाणे एफआयआर क्रमांक '०' अंतर्गत जबाब नोंदवते आणि नोंदणी झाल्यावर लगेचच स्वाक्षरी केलेली मोफत प्रत देते.
ठाणे आवश्यक प्राथमिक पावले उचलते, जसे की रुग्णालयात दाखल करणे किंवा तातडीचे प्रत्यक्ष पुरावे सुरक्षित करणे.
त्यानंतर संपूर्ण फाईल संबंधित अधिकारक्षेत्र असलेल्या पोलीस ठाण्याकडे पाठवली जाते, जेथे तिला वार्षिक अनुक्रमांक दिला जातो आणि औपचारिक तपास केला जातो.
हस्तांतरणादरम्यान डिजिटल पोर्टल्सवर काय घडते
झिरो एफआयआर जोपर्यंत पोलीस ठाण्यांदरम्यान हस्तांतरित होत असतो, तोपर्यंत तो राज्य नागरिक पोर्टल्सवर '०' क्रमांकाखाली दिसत नाही. पोर्टलवरील शोध यंत्रणेसाठी अधिकारक्षेत्र असलेले ठाणे निवडणे आणि वैध चार अंकी क्रमांक असणे आवश्यक असते.
कागदपत्रे स्वीकारणारे पोलीस ठाणे जेव्हा वर्ग झालेली केस आपल्या सीसीटीएनएस नोंदवहीत नोंदवते, तेव्हा ते त्या वर्षासाठी कायमस्वरूपी अनुक्रमांक देते. या रूपांतरणानंतरच ही नोंद सार्वजनिक पोर्टलवर येते आणि शोधता येते.