એનઆરઆઈ માટે સ્પેશિયલ પાવર ઓફ એટર્ની (SPA): દૂતાવાસ પ્રમાણીકરણ, સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને અદાલતી ગ્રાહ્યતા

ભારત બહાર કાયદેસર રીતે અમલમાં આવી શકે તેવો સ્પેશિયલ પાવર ઓફ એટર્ની (SPA) તૈયાર કરવા અંગે માર્ગદર્શિકા: ભારતીય દૂતાવાસનું પ્રમાણીકરણ, હેગ એપોસ્ટિલ ચકાસણી, ભારતીય સ્ટેમ્પ એક્ટ કલમ ૧૮ હેઠળ એડજ્યુડિકેશન અને સીપીસી ઓર્ડર III ની માન્યતા.

FIRSetu ટીમ દ્વારા૭ મિનિટનું વાંચનઅપડેટ કરેલ ૩૦ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬

મુખ્ય મુદ્દાઓ

  • સ્પેશિયલ પાવર ઓફ એટર્ની (SPA) પ્રતિનિધિની સત્તાને માત્ર ચોક્કસ કાર્યો (દા.ત. ચોક્કસ એફઆઈઆરનો બચાવ, ભાડાકરાર કરવો કે દીવાની દાવામાં હાજર રહેવું) પૂરતી મર્યાદિત રાખે છે.
  • ભારત બહાર સહી કરવા માટે ડિપ્લોમેટિક ઓફિસર્સ એક્ટ ૧૯૪૮ હેઠળ ભારતીય દૂતાવાસમાંથી પ્રમાણીકરણ અથવા હેગ એપોસ્ટિલ સભ્ય દેશોમાં એપોસ્ટિલ વેરિફિકેશન જરૂરી છે.
  • ભારતીય સ્ટેમ્પ એક્ટ, ૧૮૯૯ ની કલમ ૧૮ મુજબ, ભારત બહાર તૈયાર થયેલો કોઈપણ દસ્તાવેજ ભારતમાં પ્રથમ વખત પ્રાપ્ત થયાના ત્રણ મહિનાની અંદર કલેક્ટર / સબ-રજિસ્ટ્રાર કચેરીમાં સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ભરીને પ્રમાણિત કરાવવો ફરજિયાત છે.
  • સ્ટેમ્પ એક્ટ કલમ ૩૩ અને ૩૫ હેઠળ, યોગ્ય સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ચૂકવ્યા વગરનો વિદેશી પાવર ઓફ એટર્ની ભારતીય અદાલતમાં પુરાવા તરીકે સ્વીકાર્ય નથી.
  • સૂરજ લેમ્પ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ (૨૦૧૨) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા મુજબ, પાવર ઓફ એટર્ની સ્થાવર મિલકતની માલિકી ટ્રાન્સફર કરતો નથી; વેચાણ માટે રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજ જ ફરજિયાત છે.

૧. સ્પેશિયલ પાવર ઓફ એટર્ની (SPA) અને જનરલ પાવર ઓફ એટર્ની (GPA) વચ્ચેનો તફાવત

પાવર ઓફ એટર્ની એ એક કાનૂની દસ્તાવેજ છે જેના દ્વારા મુખ્ય વ્યક્તિ (પ્રિન્સિપાલ) અન્ય વ્યક્તિને (એજન્ટ) પોતાની વતી કાનૂની કે વ્યાવસાયિક કાર્યો કરવાની સત્તા આપે છે. સરહદ પારના વ્યવહારોમાં જનરલ પાવર ઓફ એટર્ની (GPA) અને સ્પેશિયલ પાવર ઓફ એટર્ની (SPA) વચ્ચેનો તફાવત સમજવો અનિવાર્ય છે.

જીપીએ એજન્ટને તમામ વ્યવહારો, બેંક ખાતાઓ અને મિલકતોનું સંચાલન કરવાની અમર્યાદિત સત્તા આપે છે. દુરુપયોગના ભારે જોખમને કારણે અદાલતો અને નોંધણી સત્તાવાળાઓ જીપીએની અત્યંત કડક તપાસ કરે છે.

એસપીએ સંપૂર્ણપણે મર્યાદિત હોય છે: તે માત્ર પૂર્વ-નિર્ધારિત ચોક્કસ કાર્યો માટે જ સત્તા આપે છે—જેમ કે કોઈ ચોક્કસ એફઆઈઆરની પેરવી કરવી, ચોક્કસ અદાલતમાં હાજર રહેવું કે ભાડાકરાર કરવો. ભારતીય અદાલતો કાનૂની કાર્યવાહી માટે ચોક્કસ અને મર્યાદિત એસપીએને જ પ્રાથમિકતા આપે છે.

૨. વિદેશમાં સહી: દૂતાવાસ પ્રમાણીકરણ વિરુદ્ધ હેગ એપોસ્ટિલ

જ્યારે કોઈ એનઆરઆઈ કે ઓસીઆઈ ભારત બહાર એસપીએ કરે છે, ત્યારે ભારતીય અદાલતોમાં તે સ્વીકાર્ય થવા માટે કાનૂની ચકાસણીના ધોરણો પૂરા કરવા પડે છે.

વિકલ્પ ૧: ભારતીય એમ્બેસી અથવા કોન્સ્યુલેટ દ્વારા પ્રમાણીકરણ. ડિપ્લોમેટિક એન્ડ કોન્સ્યુલર ઓફિસર્સ (ઓથ્સ એન્ડ ફીઝ) એક્ટ, ૧૯૪૮ ની કલમ ૩ હેઠળ, કોઈપણ રાજદ્વારી અધિકારીને વિદેશમાં શપથ લેવડાવવાનો અને નોટરીનું કામ કરવાનો કાનૂની અધિકાર છે. પ્રિન્સિપાલ માન્ય પાસપોર્ટ સાથે કોન્સ્યુલર અધિકારીની પ્રત્યક્ષ હાજરીમાં સહી કરે છે.

વિકલ્પ ૨: હેગ એપોસ્ટિલ પ્રમાણીકરણ. ભારત ૧૯૬૧ ના હેગ એપોસ્ટિલ કન્વેન્શનનો સભ્ય દેશ છે. જો એનઆરઆઈ સભ્ય દેશમાં (દા.ત. અમેરિકા, યુકે, ઓસ્ટ્રેલિયા કે યુરોપિયન યુનિયન) રહેતો હોય, તો સ્થાનિક વિદેશી નોટરી પાસે દસ્તાવેજ પ્રમાણિત કરાવીને સત્તાવાર રાષ્ટ્રીય સત્તામંડળ (દા.ત. અમેરિકામાં સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ) પાસેથી એપોસ્ટિલ કરાવી શકાય છે.

૩. ભારતમાં દસ્તાવેજ આવ્યાના ૯૦ દિવસમાં સ્ટેમ્પ એડજ્યુડિકેશનની અનિવાર્યતા

વિદેશથી મોકલેલા પાવર ઓફ એટર્નીના કિસ્સામાં સૌથી મોટી પ્રક્રિયાત્મક ભૂલ ભારતીય સ્ટેમ્પ એક્ટ, ૧૮૯૯ મુજબ સ્થાનિક સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ન ભરવાની છે.

ભારતીય સ્ટેમ્પ એક્ટની કલમ ૧૮(૧) સ્પષ્ટપણે જોગવાઈ કરે છે કે ભારત બહાર તૈયાર થયેલો દરેક દસ્તાવેજ, જેના પર સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ચૂકવવાપાત્ર છે, તે ભારતમાં પ્રથમ વખત આવ્યાના ત્રણ મહિનાની અંદર સ્ટેમ્પ કરાવવો જોઈએ.

દસ્તાવેજ ભારતમાં પહોંચતાં જ, પ્રતિનિધિએ આંતરરાષ્ટ્રીય કુરિયરની રસીદ અને કવર સાથે તે દસ્તાવેજ કલેક્ટર ઓફ સ્ટેમ્પ્સ / સબ-રજિસ્ટ્રાર કચેરીમાં રજૂ કરવો જોઈએ. અધિકારી રાજ્યના નિયમો મુજબ સ્ટેમ્પ ડ્યુટી નક્કી કરે છે અને સત્તાવાર એડજ્યુડિકેશન પ્રમાણપત્ર જારી કરે છે.

૪. સીપીસી ઓર્ડર III હેઠળ અદાલતી પ્રતિનિધિત્વ અને માન્યતા

દીવાની પ્રક્રિયા સંહિતા (CPC), ૧૯૦૮ ના ઓર્ડર III નિયમ ૧ અને ૨ મુજબ, કોઈપણ અદાલતમાં પક્ષકાર વતી હાજરી, અરજી કે કાનૂની કાર્યો તેના અધિકૃત પાવર ઓફ એટર્ની ધારક મારફતે કરી શકાય છે.

જ્યારે અધિકૃત પ્રતિનિધિ અદાલતમાં એનઆરઆઈનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે વકીલની નિમણૂક કરે છે, ત્યારે વકીલ યોગ્ય રીતે સ્ટેમ્પ થયેલા અને પ્રમાણિત એસપીએની નકલ સાથે વકીલાતનામું જોડે છે.

ફોજદારી કેસમાં આરોપી ટ્રાયલ દરમિયાન રૂબરૂ હાજરીમાંથી કાયમી મુક્તિનો સંપૂર્ણ અધિકાર માંગી શકતો નથી; જોકે, અધિકૃત વકીલ વિદેશમાં માન્ય રહેઠાણનો પુરાવો રજૂ કરીને બીએનએસએસ કલમ ૨૨૮ / કલમ ૩૧૭ હેઠળ રૂબરૂ હાજરીમાંથી વચગાળાની મુક્તિની અરજી કરી શકે છે.

ટાંકવામાં આવેલ કાનૂની જોગવાઈઓ

  • Diplomatic and Consular Officers (Oaths and Fees) Act, 1948 Section 3 (Power of consular officers to administer oaths and notarize)
  • The Hague Convention of 5 October 1961 Abolishing the Requirement of Legalisation for Foreign Public Documents (Apostille Convention)
  • Indian Stamp Act, 1899 Section 18 & Section 33 (Mandatory stamping within 3 months of receipt in India)
  • Powers of Attorney Act, 1882 Section 1A & Section 2
  • Code of Civil Procedure, 1908 (CPC) Order III Rules 1 & 2 (Recognized agents and appearances in judicial proceedings)
  • Supreme Court of India in Suraj Lamp & Industries Pvt. Ltd. v. State of Haryana ((2012) 1 SCC 656)

સામાન્ય પ્રશ્નો

શું એનઆરઆઈની સ્થાવર મિલકત વેચવા માટે એસપીએનો ઉપયોગ કરી શકાય છે?
જોકે એસપીએ પ્રતિનિધિને સબ-રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ વેચાણ દસ્તાવેજ રજૂ કરવાની સત્તા આપી શકે છે, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે સૂરજ લેમ્પ (૨૦૧૨) કેસમાં ઠરાવ્યું હતું કે પાવર ઓફ એટર્ની પોતે માલિકી હક્ક ટ્રાન્સફર કરતો નથી. મિલકતનું વેચાણ માત્ર સંપૂર્ણ સ્ટેમ્પ ડ્યુટી સાથે રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજ દ્વારા જ થવું જોઈએ.
જો સ્ટેમ્પ એક્ટની કલમ ૧૮ હેઠળની ૩ મહિનાની સમયમર્યાદા ચૂકી જવાય તો શું થાય?
જો ભારતમાં આવ્યાના ત્રણ મહિનામાં એસપીએ પર સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ન ભરાય, તો સ્ટેમ્પ એક્ટની કલમ ૩૩ હેઠળ તે જપ્ત થઈ શકે છે. કલેક્ટર ખૂટતી સ્ટેમ્પ ડ્યુટી સાથે યોગ્ય દંડ (જે ખૂટતી ડ્યુટીના ૧૦ ગણા સુધી હોઈ શકે છે) વસૂલીને દસ્તાવેજ નિયમિત કરી શકે છે.
શું ભારતમાં એસપીએની નોંધણી કરાવવી ફરજિયાત છે?
જો પાવર ઓફ એટર્ની સ્થાવર મિલકતના વેચાણ કે ભાડાપટ્ટાના દસ્તાવેજો સબ-રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ રજૂ કરવાની સત્તા આપતો હોય તો નોંધણી ફરજિયાત છે. સામાન્ય અદાલતી મુકદ્દમા અને ફોજદારી કેસોમાં બચાવ માટે દૂતાવાસ પ્રમાણીકરણ/એપોસ્ટિલ અને કલમ ૧૮ હેઠળ સ્ટેમ્પ એડજ્યુડિકેશન પૂરતું છે.