લેખો

એફઆઈઆર નોંધાયા પછી વાસ્તવમાં શું થાય છે

પોલીસ સ્ટેશનની જનરલ ડાયરીથી લઈને અદાલતના ચુકાદા સુધી: વચ્ચેના કાનૂની તબક્કાઓ, તે કોણ પૂર્ણ કરે છે અને દરેકનો વાસ્તવિક અર્થ શું છે.

૧૫ નવેમ્બર ૨૦૨૬૫ મિનિટ વાંચનFIRSetu ટીમ દ્વારા
પોલીસ પ્રક્રિયાઅદાલતોસમજૂતી

નોંધણી (રજિસ્ટ્રેશન)

જ્યારે કોઈ કોગ્નિઝેબલ ગુના અંગેની માહિતી પોલીસ સ્ટેશન પહોંચે છે, ત્યારે તેને ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, ૨૦૨૩ ની કલમ ૧૭૩ હેઠળ નોંધવામાં આવે છે (જેણે જૂની સીઆરપીસીની કલમ ૧૫૪ નું સ્થાન લીધું છે). તે રેકોર્ડ પ્રથમ માહિતી અહેવાલ (એફઆઈઆર) છે. તેને એક નંબર, તારીખ અને કાયદાની તે કલમો મળે છે જે ફરિયાદની વિગતોમાંથી પ્રાથમિક દ્રષ્ટિએ જણાય છે.

તે માત્ર આટલું જ છે. એફઆઈઆર એ તપાસની ઔપચારિક શરૂઆત છે. તે દોષિત હોવાનો કોઈ નિષ્કર્ષ નથી, તે ગુનાનો પુરાવો નથી, અને તે અદાલતી આરોપ પણ નથી. તેના પર દર્શાવેલ કલમો એ ફરિયાદનું પોલીસ અધિકારીનું પ્રારંભિક વાંચન છે, અદાલતનો આખરી નિર્ણય નહીં.

મુખ્ય મુદ્દાઓ

એફઆઈઆર માત્ર એટલું જ નોંધે છે કે આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો. તે આરોપ સાચો છે કે નહીં તે નક્કી કરતો નથી.

તપાસ (ઇન્વેસ્ટિગેશન)

એક તપાસ અધિકારી (આઈઓ) ની નિમણૂક થાય છે. તેઓ ઘટનાસ્થળની મુલાકાત લે છે, ભૌતિક પુરાવા એકઠા કરે છે અને બીએનએસએસની કલમ ૧૮૦ (જૂની કલમ ૧૬૧ સમકક્ષ) હેઠળ સાક્ષીઓના નિવેદનો નોંધે છે. તપાસની પ્રગતિ કેસ ડાયરીમાં નોંધાય છે, જે પોલીસનો આંતરિક રેકોર્ડ છે અને જાહેર દસ્તાવેજ નથી.

આ તબક્કે પોલીસ દ્વારા લેવાયેલા નિવેદનો પર સાક્ષીની સહી હોતી નથી અને તે પોતે અદાલતમાં સીધા પુરાવા બનતા નથી. ટ્રાયલ દરમિયાન તેમનો મુખ્ય ઉપયોગ એ ચકાસવા માટે થાય છે કે સાક્ષીએ અદાલતમાં જે કહ્યું તે પોલીસને આપેલા નિવેદન કરતાં અલગ તો નથી.

મેજિસ્ટ્રેટને અહેવાલ

જ્યારે તપાસ પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે પોલીસે બીએનએસએસની કલમ ૧૯૩ (જૂની કલમ ૧૭૩(૨) સમકક્ષ) હેઠળ અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતા મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ આખરી અહેવાલ રજૂ કરવો પડે છે. તે બેમાંથી એક સ્વરૂપ લે છે.

  • ›ચાર્જશીટ (આરોપપત્ર), જો પોલીસ માને કે કેસ ચલાવવા માટે પૂરતા પુરાવા છે. તેમાં ગુનાઓ, આરોપીઓ, સાક્ષીઓ અને આધાર રાખેલ સામગ્રીની યાદી હોય છે.
  • ›ક્લોઝર રિપોર્ટ (ખાતમા અહેવાલ), જો તપાસમાં કોઈ ગુનો ન જણાય, ફરિયાદ પાયાવિહોણી જણાય, અથવા એવું જણાય કે વિવાદ ફોજદારી નહીં પણ દીવાની સ્વરૂપનો છે. ફરિયાદી ક્લોઝર રિપોર્ટ સામે વાંધો ઉઠાવી શકે છે, અને મેજિસ્ટ્રેટ તેને સ્વીકારવો કે નહીં તે નક્કી કરે છે.

સંજ્ઞાન અને કેસ (ટ્રાયલ)

પોલીસ દોષ નક્કી કરતી નથી. ચાર્જશીટ મળ્યા પછી, મેજિસ્ટ્રેટ ગુનાનું સંજ્ઞાન (કોગ્નિઝન્સ) લેવું કે નહીં તે નક્કી કરે છે. જો સંજ્ઞાન લેવામાં આવે, તો આરોપીને સમન્સ મોકલવામાં આવે છે, ઔપચારિક આરોપો ઘડવામાં આવે છે અને ટ્રાયલ શરૂ થાય છે. ખુલ્લી અદાલતમાં શપથ પર સાક્ષીઓની તપાસ થાય છે અને તેમની ઊલટતપાસ થઈ શકે છે. તે પ્રક્રિયાના અંતે જ અદાલત ચુકાદો આપે છે.

ગુનાની ગંભીરતાના આધારે ટ્રાયલ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ ચાલે છે અથવા સેશન્સ કોર્ટને સોંપવામાં આવે છે. બંને કિસ્સાઓમાં નિર્ણય અદાલત કરે છે, એફઆઈઆર કે પોલીસ નહીં.

પ્રકાશિત એફઆઈઆર માટે આ કેમ મહત્વપૂર્ણ છે

રાજ્ય પોલીસ પોર્ટલ સર્વોચ્ચ અદાલતે યુથ બાર એસોસિએશન ઓફ ઇન્ડિયા (૨૦૧૬) માં આપેલા નિર્દેશો હેઠળ, આ પ્રક્રિયાના પ્રથમ પગલા પર જ, સામાન્ય રીતે નોંધણીના ચોવીસથી બોતેર કલાકમાં એફઆઈઆર પ્રકાશિત કરે છે. તેથી જે પ્રકાશિત થાય છે તે માત્ર પ્રારંભિક આરોપ છે, તપાસ પહેલાંનો, અને અદાલત દ્વારા મૂલ્યાંકન કરવાના ઘણા સમય પહેલાંનો.

તપાસ દરમિયાનના પછીના તબક્કા—જેવા કે કલમ ૧૮૦ બીએનએસએસ હેઠળ સાક્ષીઓના નિવેદનો, કેસ ડાયરી, અથવા પોલીસે કલમ ૧૯૩ બીએનએસએસ હેઠળ ચાર્જશીટ દાખલ કરી કે ક્લોઝર રિપોર્ટ—તે જાહેર પોલીસ પોર્ટલની એફઆઈઆર પીડીએફમાં ઉમેરવામાં આવતા નથી. પોલીસ પોર્ટલ પર અથવા એફઆઈઆરસેતુ પર ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજ નોંધણીની ક્ષણે જેવો હતો તેવો જ રહે છે. તપાસ બાદ ચાર્જશીટ થઈ કે ટ્રાયલ શરૂ થઈ તે જાણવા માટે પોલીસ પોર્ટલથી આગળ વધીને ઈ-કોર્ટ્સ (ecourts.gov.in) પર જોવું પડે છે.

આ લેખ વર્ણવે છે કે જાહેર પ્રક્રિયા કેવી રીતે કાર્ય કરે છે. આ કાનૂની સલાહ નથી, અને તે તમારી પરિસ્થિતિની ચોક્કસ હકીકતો જાણતો નથી. તમારા કેસ વિશે સલાહ માટે કોઈ વકીલ સાથે ચર્ચા કરો.

હમણાં જ એફઆઈઆર શોધો

પોલીસ સ્ટેશન અને તારીખ પસંદ કરો. એફઆઈઆરસેતુ સત્તાવાર રેકોર્ડ સુધી પહોંચાડે છે.

એફઆઈઆર રેકોર્ડ શોધો