કૉલની શરૂઆત કેવી રીતે થાય છે
આ સામાન્ય રીતે કોઈ કુરિયર કંપની, ટેલિકોમ પ્રદાતા અથવા બેંકમાંથી હોવાનો દાવો કરતા ફોન કૉલ કે મેસેજથી શરૂ થાય છે. તમારા નામના પાર્સલમાં ડ્રગ્સ મળ્યા છે, તમારા આધારનો ઉપયોગ મની લોન્ડરિંગ ખાતાઓ ખોલવા માટે થયો છે, અથવા તમારા નામના સિમમાંથી વાંધાજનક મેસેજ મોકલાયા છે તેવો દાવો કરાય છે. ક્ષણભરમાં કૉલ કોઈ એવા વ્યક્તિને ટ્રાન્સફર થાય છે જે ક્રાઈમ બ્રાન્ચ, સીબીઆઈ અથવા એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટમાંથી હોવાનો દાવો કરે છે.
બીજો કૉલર શાંત, ઔપચારિક અને ભારે ઉતાવળમાં હોય છે. તે વીડિયો કૉલ પર પોલીસ ઓફિસ જેવી પૃષ્ઠભૂમિમાં ગણવેશમાં દેખાઈ શકે છે. તે અધિકૃત સીલ અને વરિષ્ઠ અધિકારીઓના વાસ્તવિક નામો સાથેનું ધરપકડ વોરંટ, એફઆઈઆર નકલ અથવા કોર્ટનો આદેશ મોકલી શકે છે. આ બધું એવી રીતે રચાયેલું છે કે પરિસ્થિતિ ખૂબ અધિકૃત લાગે અને વિચારવાનો સમય ન મળે.
દબાણ: 'તમે ડિજિટલ અરેસ્ટ હેઠળ છો'
ભોગ બનનારને કહેવામાં આવે છે કે તેઓ હવે ડિજિટલ અરેસ્ટ હેઠળ છે. તેમણે વીડિયો કૉલ પર જ રહેવું પડશે, કૉલ કટ કરવો નહીં, કુટુંબ કે સહકર્મીઓ સાથે વાત કરવી નહીં, અને રૂમની બહાર જવું નહીં, કારણ કે તેમ કરવું ફરાર થવા સમાન ગણાશે. કોઈપણ આનાકાની સામે તાત્કાલિક શારીરિક ધરપકડ અને વર્ષો સુધી ચાલતા કેસની ધમકી આપવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ 'બચવાનો રસ્તો' બતાવાય છે. ભોગ બનનારના ખાતામાં રહેલા નાણાં કૉલર દ્વારા આપવામાં આવેલા ખાતામાં ટ્રાન્સફર કરીને 'ચકાસણી' કરાવવી પડશે, ત્યારબાદ તપાસ પૂર્ણ થતાં જ નાણાં પરત કરાશે તેમ કહેવાય છે. તે નાણાં ક્યારેય પરત મળતા નથી.
એકલા પાડી દેવા એ જ આ ઠગાઈનું મૂળ સાધન છે. જે વ્યક્તિ ધમકી હેઠળ કલાકો સુધી કોઈની સલાહ લઈ શકતી નથી, તે એવા નિર્ણયો લઈ બેસે છે જે રૂમમાં કોઈ અન્ય વ્યક્તિ હોય ત્યારે તે ક્યારેય ન લે.
આ છેતરપિંડી ભોગ બનનાર મૂર્ખ હોવા પર નિર્ભર નથી. તે વ્યક્તિ એકલી હોવા પર નિર્ભર છે.
વાસ્તવમાં કાયદો શું કહે છે
ભારતીય કાયદામાં ડિજિટલ ધરપકડ જેવી કોઈ કલ્પના નથી. કોઈ પણ પોલીસ દળ, કેન્દ્રીય એજન્સી અથવા અદાલત કોઈ વ્યક્તિને વીડિયો કૉલ પર ધરપકડ કરી શકતી નથી, કૉલ પર રોકી રાખી શકતી નથી અથવા કોઈ રૂમમાં નજરકેદ રહેવાની ફરજ પાડી શકતી નથી. ગૃહ મંત્રાલય હેઠળના ઇન્ડિયન સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C) એ તેની જાહેર માર્ગદર્શિકામાં આ સ્પષ્ટ કર્યું છે, અને રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાએ પણ ખાતાધારકોને આ જ શબ્દોમાં ચેતવણી આપી છે.
વાસ્તવિક ધરપકડ શારીરિક રીતે થાય છે. ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, ૨૦૨૩ હેઠળ, ધરપકડમાં અધિકારી વ્યક્તિગત રીતે હાજર હોવો જોઈએ, અને ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને ચોવીસ કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવી ફરજિયાત છે. સ્કાયપે કે વ્હોટ્સએપ પર આવું કશું થઈ શકતું નથી.
સાચી પોલીસ પ્રક્રિયા કેવી રીતે અલગ છે
સાત વર્ષ સુધીની કેદની સજા ધરાવતા ગુનાઓ માટે, કાયદો પોલીસ પાસે ધરપકડ કરવાને બદલે બીએનએસએસની કલમ ૩૫(૩) (જૂની સીઆરપીસીની કલમ ૪૧એ ની સમકક્ષ) હેઠળ હાજર થવાની લેખિત નોટિસ આપવાની અપેક્ષા રાખે છે. અર્નેશ કુમાર વિરુદ્ધ બિહાર રાજ્ય (૨૦૧૪) માં સર્વોચ્ચ અદાલતે નિર્ધારિત કર્યું હતું કે આવા કેસોમાં ધરપકડ આપમેળે થવી જોઈએ નહીં.
તે નોટિસ કેવી રીતે બજાવવામાં આવે છે તે અગત્યનું છે, કારણ કે સ્કેમર્સ તેની નકલ કરે છે. જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ માં, સતેન્દર કુમાર એન્ટિલ કેસમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે ચુકાદો આપ્યો હતો કે આવી નોટિસો વ્હોટ્સએપ, ઈમેઈલ, એસએમએસ કે અન્ય કોઈ ઈલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી બજાવી શકાતી નથી. બીએનએસએસ દ્વારા નિર્ધારિત પદ્ધતિઓનું જ પાલન થવું જોઈએ. ફક્ત મેસેજ કે એટેચમેન્ટ તરીકે આવતી નોટિસ કાયદેસર બજવણી ગણાતી નથી.
પૂછપરછ, જ્યારે પણ થાય છે, તે વ્યક્તિગત રીતે પોલીસ સ્ટેશનમાં થાય છે, અને તમને કયું સ્ટેશન અને કયા અધિકારી તપાસ કરી રહ્યા છે તે જાણવાનો અધિકાર છે. કોઈ પણ તપાસ એજન્સી કોઈ વ્યક્તિને નાણાં સ્વચ્છ છે તે સાબિત કરવા, 'સુરક્ષિત ખાતામાં' રાખવા અથવા ધરપકડ ટાળવા માટે નાણાં ટ્રાન્સફર કરવા કહેતી નથી. નાણાંની માગણી એ જ કૉલ નકલી હોવાનો નક્કર પુરાવો છે.
- ›વાસ્તવિક પોલીસ ક્યારેય વીડિયો કૉલ પર ધરપકડ કરતી નથી, કે કૉલ પર પકડી રાખતી નથી.
- ›સાચી નોટિસ વ્હોટ્સએપ, એસએમએસ કે ઈમેઈલ દ્વારા મોકલવામાં આવતી નથી. સર્વોચ્ચ અદાલતનો સ્પષ્ટ આદેશ છે.
- ›વાસ્તવિક તપાસમાં તમને ક્યારેય ક્યાંય પણ નાણાં ટ્રાન્સફર કરવાનું કહેવામાં આવતું નથી.
- ›સાચા અધિકારીઓ તમે ફોન કાપીને સ્ટેશનના સત્તાવાર નંબર પર પાછો કૉલ કરો તેમાં ક્યારેય વાંધો ઉઠાવતા નથી.
જો તમારી સાથે આવું થઈ રહ્યું હોય, અથવા થઈ ચૂક્યું હોય
કૉલ તાત્કાલિક કાપી નાખો. તમને ગમે તે કહેવામાં આવ્યું હોય, કૉલ પર રહેવાની કોઈ કાનૂની ફરજ નથી અને ફોન કાપવાથી કશું ખરાબ થશે નહીં. રાષ્ટ્રીય સાયબર ક્રાઈમ હેલ્પલાઈન ૧૯૩૦ પર કૉલ કરો અને cybercrime.gov.in પર ઘટનાની જાણ કરો. જો નાણાં પહેલેથી જ ટ્રાન્સફર થઈ ગયા હોય, તો તાત્કાલિક જાણ કરો; જેટલી વહેલી જાણ થશે, તે નાણાં ઉપાડાય તે પહેલાં ફ્રીઝ થવાની શક્યતા તેટલી જ વધુ રહેશે.
કોઈ સ્વજન કે પરિચિત સાથે વાત કરો. આ છેતરપિંડી તમે કોઈની સાથે વાત ન કરો તેના પર જ ટકે છે, જે સૌથી સ્પષ્ટ સંકેત છે કે તમારે તાત્કાલિક વાત કરવી જોઈએ.
એફઆઈઆરસેતુનું સ્થાન
એફઆઈઆરસેતુ એટલા માટે અસ્તિત્વમાં છે કારણ કે એફઆઈઆર એ જાહેર દસ્તાવેજ છે જે રાજ્ય પોલીસ પહેલેથી જ પ્રકાશિત કરે છે. જો કોઈ તમને એફઆઈઆર બતાવે અને કહે કે તે તમારી વિરુદ્ધ છે, તો તે વાસ્તવિક છે કે નહીં તે જાણવાનો સૌથી ઝડપી રસ્તો એ છે કે જે-તે પોલીસ સ્ટેશન અને તારીખ માટે પોલીસે સત્તાવાર રીતે શું પ્રકાશિત કર્યું છે તે ચકાસવું. બનાવટી દસ્તાવેજ રાજ્યના પોર્ટલ પર ક્યારેય દેખાતો નથી.