૧. દીવાની હક્ક અને ફોજદારી ગુનાઓ વચ્ચેની કાનૂની સરહદ
વિદેશમાં રહેતા બિન-નિવાસી ભારતીયો લાંબા સમય સુધી ગેરહાજર રહેવાને કારણે વારંવાર પોતાની વારસાગત જમીન પર વિવાદોનો સામનો કરે છે. સંબંધીઓ, ભાડૂતો કે ત્રીજા પક્ષકારો સીમાઓ બદલવાનો, અનધિકૃત વેચાણ દસ્તાવેજ બનાવવાનો કે ગેરકાયદે કબ્જો કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે.
મોહમ્મદ ઇબ્રાહીમ વિરુદ્ધ બિહાર રાજ્ય ((2009) 8 SCC 751) કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ફોજદારી અદાલતોએ દીવાની વિવાદોને ફોજદારી સ્વરૂપ આપવાની વૃત્તિથી સાવધ રહેવું જોઈએ. સહ-માલિકી હક્ક, ભાગલાનો હિસ્સો કે વસિયતનામાની માન્યતા જેવા વિવાદો માત્ર સક્ષમ દીવાની અદાલતમાં જ નક્કી થાય છે.
તેનાથી વિપરીત, જ્યાં વેચાણ દસ્તાવેજ પર બનાવટી સહીઓ કરવી, સબ-રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ ખોટી ઓળખ આપવી કે બળજબરીથી કબ્જો કરવો તેવા કૃત્યો હોય, ત્યાં બીએનએસ ૨૦૨૩ ની કલમ ૩૧૮ (છેતરપિંડી), કલમ ૩૩૬ (બનાવટી દસ્તાવેજ) અને કલમ ૩૨૯ (ફોજદારી અનધિકૃત પ્રવેશ) હેઠળ સીધા ગુના બને છે.
૨. બીએનએસ ૨૦૨૩ ની કલમ ૩૨૯ હેઠળ ફોજદારી અનધિકૃત પ્રવેશ
ભારતીય ન્યાય સંહિતા, ૨૦૨૩ ની કલમ ૩૨૯ મુજબ, અન્ય વ્યક્તિના વાસ્તવિક કબ્જાવાળી મિલકતમાં કોઈ ગુનો કરવાના અથવા ત્યાં હાજર વ્યક્તિને ડરાવવાના, અપમાનિત કરવાના કે પરેશાન કરવાના ઈરાદાથી પ્રવેશ કરવામાં આવે ત્યારે ફોજદારી અનધિકૃત પ્રવેશ થાય છે.
આ કાયદાનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ તત્વ 'કબ્જો' (Possession) છે. જો કોઈ એનઆરઆઈ સંયુક્ત મિલકતમાં સહ-માલિક હોય પરંતુ તેનો વિશિષ્ટ કબ્જો ન હોય, તો જમીન પર જવું એ ફોજદારી અનધિકૃત પ્રવેશ ગણી શકાય નહીં, કારણ કે કાયદા મુજબ તમામ સહ-માલિકોનો અવિભાજિત જમીન પર સંયુક્ત કબ્જો માનવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં યોગ્ય કાનૂની ઉપાય ભાગલાનો (Partition) દીવાની દાવો દાખલ કરવાનો છે.
જોકે, જો કોઈ બહારનો અસામાજિક તત્વ કોઈપણ કાનૂની અધિકાર વિના નિર્ધારિત મિલકતમાં બળજબરીથી ઘૂસી જાય, તો સંબંધિત પોલીસ સ્ટેશનમાં ફોજદારી અનધિકૃત પ્રવેશ અને ઘર-અતિક્રમણ (કલમ ૩૩૧ બીએનએસ) ની ફરિયાદ નોંધાવી શકાય છે.
૩. બીએનએસએસ કલમ ૧૬૪ હેઠળ શાંતિ ભંગ રોકવાની કાર્યવાહી (અગાઉની ૧૪૫ સીઆરપીસી)
જમીન કે મિલકતના વિવાદને કારણે શાંતિ ભંગ થવાની તાત્કાલિક શક્યતા ઊભી થાય, ત્યારે બીએનએસએસ ૨૦૨૩ ની કલમ ૧૬૪ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટને (ડેપ્યુટી કલેક્ટર અથવા જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ) હસ્તક્ષેપ કરવાની સત્તા આપે છે.
મેજિસ્ટ્રેટ માલિકી હક્કનો (Title) નિર્ણય કરતા નથી. કલમ ૧૬૪ હેઠળ તપાસ માત્ર એ બાબત પૂરતી મર્યાદિત હોય છે કે પ્રારંભિક આદેશની તારીખે (અથવા બળજબરીથી બેદખલ કરવામાં આવ્યા હોય તો તેના અગાઉના બે મહિનામાં) વિવાદિત જમીન પર વાસ્તવિક ભૌતિક કબ્જો કોનો હતો.
એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ આદેશ આપી શકે છે કે જ્યાં સુધી સક્ષમ દીવાની અદાલત દ્વારા કાયદાકીય પ્રક્રિયાથી બેદખલ ન કરવામાં આવે ત્યાં સુધી તે પક્ષનો કબ્જો ચાલુ રહેશે, અને કટોકટીના સંજોગોમાં મિલકત જપ્ત પણ કરી શકે છે.
૪. ઓનલાઇન મહેસૂલ દેખરેખ અને કાનૂની દસ્તાવેજીકરણ
ભારતમાં જમીન વહીવટ રાજ્ય સ્તરના ડિજિટલ લેન્ડ રેકોર્ડ પોર્ટલ (જેમ કે ગુજરાતમાં AnyRoR, મહારાષ્ટ્રમાં મહાભૂલેખ, બિહાર ભૂમિ અને દિલ્હી લેન્ડ રેકોર્ડ્સ) દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે.
એનઆરઆઈ નાગરિકોએ પોતાના ૭/૧૨ ના ઉતારા અને હક્ક પત્રકની ઓનલાઈન નિયમિત ચકાસણી કરવી જોઈએ. જો કોઈ ત્રીજા પક્ષ દ્વારા અનધિકૃત કાચી નોંધ કે ફેરફાર (દાખલ-ખારીજ) ની અરજી કરવામાં આવી હોય, તો નોંધ પ્રમાણિત થતાં પહેલાં મામલતદાર કે તલાટી સમક્ષ તાત્કાલિક વાંધા અરજી દાખલ કરી શકાય છે.
ભારત આવ્યા વિના કાનૂની કાર્યવાહી કરવા માટે એનઆરઆઈ એક વિશ્વસનીય પ્રતિનિધિ કે વકીલને સ્પેશિયલ પાવર ઓફ એટર્ની (SPA) આપી શકે છે, જેનું ભારતીય દૂતાવાસમાંથી પ્રમાણીકરણ અને ભારતમાં સ્ટેમ્પ ડ્યુટી એડજ્યુડિકેશન કરાવવું જરૂરી છે.