વારસાગત મિલકત વિવાદ અને ફોજદારી અનધિકૃત પ્રવેશ: બીએનએસ કલમ ૩૨૯ વિરુદ્ધ દીવાની માલિકી

ભારતમાં વારસાગત મિલકતનું સંચાલન કરતા બિન-નિવાસી ભારતીયો માટે કાનૂની અને પ્રક્રિયાત્મક માર્ગદર્શિકા: બીએનએસ કલમ ૩૨૯ હેઠળ ફોજદારી અનધિકૃત પ્રવેશ, મહેસૂલી ફેરફાર અને બીએનએસએસ કલમ ૧૬૪ નિવારક પ્રક્રિયાઓમાંથી દીવાની માલિકી હક્કોને અલગ સમજવા.

FIRSetu ટીમ દ્વારા૧૦ મિનિટનું વાંચનઅપડેટ કરેલ ૩૦ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬

મુખ્ય મુદ્દાઓ

  • માલિકી હક્ક, સીમાંકન કે વારસાગત હિસ્સાનો વિવાદ દીવાની (સિવિલ) પ્રકારનો હોય છે; દીવાની વિવાદો ઉકેલવા માટે ફોજદારી કાયદાનો શોર્ટકટ તરીકે ઉપયોગ કરી શકાતો નથી.
  • બીએનએસ ૨૦૨૩ ની કલમ ૩૨૯ મુજબ, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ગુનો કરવાના કે કબ્જો ધરાવતી વ્યક્તિને ધમકાવવાના કે અપમાનિત કરવાના ઈરાદાથી બીજાના કબ્જાવાળી મિલકતમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે ફોજદારી અનધિકૃત પ્રવેશ (ક્રિમિનલ ટ્રેસપાસ) ગણાય છે.
  • જમીન વિવાદને કારણે જાહેર શાંતિ ભંગ થવાની તાત્કાલિક શક્યતા હોય, તો બીએનએસએસ ૨૦૨૩ ની કલમ ૧૬૪ (અગાઉની કલમ ૧૪૫ સીઆરપીસી) એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટને દીવાની અદાલતનો ફેંસલો ન આવે ત્યાં સુધી કબ્જો જાળવી રાખવાની સત્તા આપે છે.
  • અનધિકૃત ફેરફારો રોકવા માટે એનઆરઆઈ નાગરિકોએ રાજ્ય સરકારના જમીન પોર્ટલ્સ પર (દા.ત. AnyRoR, ૭/૧૨ નો ઉતારો, હક્ક પત્રક) નિયમિત ઓનલાઈન ઓડિટ કરતા રહેવું જોઈએ.
  • વિદેશમાં રહીને દીવાની દાવા કે ફોજદારી ફરિયાદો દાખલ કરવા માટે યોગ્ય રીતે સહી અને સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ભરેલા સ્પેશિયલ પાવર ઓફ એટર્ની (SPA) નો ઉપયોગ કરી શકાય છે.

૧. દીવાની હક્ક અને ફોજદારી ગુનાઓ વચ્ચેની કાનૂની સરહદ

વિદેશમાં રહેતા બિન-નિવાસી ભારતીયો લાંબા સમય સુધી ગેરહાજર રહેવાને કારણે વારંવાર પોતાની વારસાગત જમીન પર વિવાદોનો સામનો કરે છે. સંબંધીઓ, ભાડૂતો કે ત્રીજા પક્ષકારો સીમાઓ બદલવાનો, અનધિકૃત વેચાણ દસ્તાવેજ બનાવવાનો કે ગેરકાયદે કબ્જો કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે.

મોહમ્મદ ઇબ્રાહીમ વિરુદ્ધ બિહાર રાજ્ય ((2009) 8 SCC 751) કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ફોજદારી અદાલતોએ દીવાની વિવાદોને ફોજદારી સ્વરૂપ આપવાની વૃત્તિથી સાવધ રહેવું જોઈએ. સહ-માલિકી હક્ક, ભાગલાનો હિસ્સો કે વસિયતનામાની માન્યતા જેવા વિવાદો માત્ર સક્ષમ દીવાની અદાલતમાં જ નક્કી થાય છે.

તેનાથી વિપરીત, જ્યાં વેચાણ દસ્તાવેજ પર બનાવટી સહીઓ કરવી, સબ-રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ ખોટી ઓળખ આપવી કે બળજબરીથી કબ્જો કરવો તેવા કૃત્યો હોય, ત્યાં બીએનએસ ૨૦૨૩ ની કલમ ૩૧૮ (છેતરપિંડી), કલમ ૩૩૬ (બનાવટી દસ્તાવેજ) અને કલમ ૩૨૯ (ફોજદારી અનધિકૃત પ્રવેશ) હેઠળ સીધા ગુના બને છે.

૨. બીએનએસ ૨૦૨૩ ની કલમ ૩૨૯ હેઠળ ફોજદારી અનધિકૃત પ્રવેશ

ભારતીય ન્યાય સંહિતા, ૨૦૨૩ ની કલમ ૩૨૯ મુજબ, અન્ય વ્યક્તિના વાસ્તવિક કબ્જાવાળી મિલકતમાં કોઈ ગુનો કરવાના અથવા ત્યાં હાજર વ્યક્તિને ડરાવવાના, અપમાનિત કરવાના કે પરેશાન કરવાના ઈરાદાથી પ્રવેશ કરવામાં આવે ત્યારે ફોજદારી અનધિકૃત પ્રવેશ થાય છે.

આ કાયદાનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ તત્વ 'કબ્જો' (Possession) છે. જો કોઈ એનઆરઆઈ સંયુક્ત મિલકતમાં સહ-માલિક હોય પરંતુ તેનો વિશિષ્ટ કબ્જો ન હોય, તો જમીન પર જવું એ ફોજદારી અનધિકૃત પ્રવેશ ગણી શકાય નહીં, કારણ કે કાયદા મુજબ તમામ સહ-માલિકોનો અવિભાજિત જમીન પર સંયુક્ત કબ્જો માનવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં યોગ્ય કાનૂની ઉપાય ભાગલાનો (Partition) દીવાની દાવો દાખલ કરવાનો છે.

જોકે, જો કોઈ બહારનો અસામાજિક તત્વ કોઈપણ કાનૂની અધિકાર વિના નિર્ધારિત મિલકતમાં બળજબરીથી ઘૂસી જાય, તો સંબંધિત પોલીસ સ્ટેશનમાં ફોજદારી અનધિકૃત પ્રવેશ અને ઘર-અતિક્રમણ (કલમ ૩૩૧ બીએનએસ) ની ફરિયાદ નોંધાવી શકાય છે.

૩. બીએનએસએસ કલમ ૧૬૪ હેઠળ શાંતિ ભંગ રોકવાની કાર્યવાહી (અગાઉની ૧૪૫ સીઆરપીસી)

જમીન કે મિલકતના વિવાદને કારણે શાંતિ ભંગ થવાની તાત્કાલિક શક્યતા ઊભી થાય, ત્યારે બીએનએસએસ ૨૦૨૩ ની કલમ ૧૬૪ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટને (ડેપ્યુટી કલેક્ટર અથવા જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ) હસ્તક્ષેપ કરવાની સત્તા આપે છે.

મેજિસ્ટ્રેટ માલિકી હક્કનો (Title) નિર્ણય કરતા નથી. કલમ ૧૬૪ હેઠળ તપાસ માત્ર એ બાબત પૂરતી મર્યાદિત હોય છે કે પ્રારંભિક આદેશની તારીખે (અથવા બળજબરીથી બેદખલ કરવામાં આવ્યા હોય તો તેના અગાઉના બે મહિનામાં) વિવાદિત જમીન પર વાસ્તવિક ભૌતિક કબ્જો કોનો હતો.

એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ આદેશ આપી શકે છે કે જ્યાં સુધી સક્ષમ દીવાની અદાલત દ્વારા કાયદાકીય પ્રક્રિયાથી બેદખલ ન કરવામાં આવે ત્યાં સુધી તે પક્ષનો કબ્જો ચાલુ રહેશે, અને કટોકટીના સંજોગોમાં મિલકત જપ્ત પણ કરી શકે છે.

૪. ઓનલાઇન મહેસૂલ દેખરેખ અને કાનૂની દસ્તાવેજીકરણ

ભારતમાં જમીન વહીવટ રાજ્ય સ્તરના ડિજિટલ લેન્ડ રેકોર્ડ પોર્ટલ (જેમ કે ગુજરાતમાં AnyRoR, મહારાષ્ટ્રમાં મહાભૂલેખ, બિહાર ભૂમિ અને દિલ્હી લેન્ડ રેકોર્ડ્સ) દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે.

એનઆરઆઈ નાગરિકોએ પોતાના ૭/૧૨ ના ઉતારા અને હક્ક પત્રકની ઓનલાઈન નિયમિત ચકાસણી કરવી જોઈએ. જો કોઈ ત્રીજા પક્ષ દ્વારા અનધિકૃત કાચી નોંધ કે ફેરફાર (દાખલ-ખારીજ) ની અરજી કરવામાં આવી હોય, તો નોંધ પ્રમાણિત થતાં પહેલાં મામલતદાર કે તલાટી સમક્ષ તાત્કાલિક વાંધા અરજી દાખલ કરી શકાય છે.

ભારત આવ્યા વિના કાનૂની કાર્યવાહી કરવા માટે એનઆરઆઈ એક વિશ્વસનીય પ્રતિનિધિ કે વકીલને સ્પેશિયલ પાવર ઓફ એટર્ની (SPA) આપી શકે છે, જેનું ભારતીય દૂતાવાસમાંથી પ્રમાણીકરણ અને ભારતમાં સ્ટેમ્પ ડ્યુટી એડજ્યુડિકેશન કરાવવું જરૂરી છે.

ટાંકવામાં આવેલ કાનૂની જોગવાઈઓ

  • Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023 (BNS) Section 329 (Criminal trespass and house-trespass)
  • Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023 (BNS) Sections 316, 318 & 336 (Criminal breach of trust, cheating, and forgery)
  • Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023 (BNSS) Section 164 (Disputes concerning land or water likely to cause breach of peace)
  • Code of Civil Procedure, 1908 (CPC) Order XXXIX Rules 1 & 2 (Temporary injunctions to maintain status quo)
  • Supreme Court of India in Mohd. Ibrahim & Ors. v. State of Bihar ((2009) 8 SCC 751) (Demarcation between civil disputes and criminal fraud)

સામાન્ય પ્રશ્નો

શું વિદેશમાં રહીને એનઆરઆઈ મિલકત અતિક્રમણ વિરુદ્ધ પોલીસ એફઆઈઆર નોંધાવી શકે છે?
હા. એનઆરઆઈ યોગ્ય રીતે સહી અને સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ભરેલા સ્પેશિયલ પાવર ઓફ એટર્ની (SPA) ધરાવતા પ્રતિનિધિ કે વકીલ મારફતે ફરિયાદ કરી શકે છે, અથવા રાજ્ય પોલીસ પોર્ટલ પર ઓનલાઈન ફરિયાદ નોંધાવી શકે છે. જો પોલીસ એફઆઈઆર નોંધવાનો ઇનકાર કરે, તો વકીલ બીએનએસએસ કલમ ૧૭૫(૩) હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ અરજી કરી શકે છે.
શું મહેસૂલ રેકોર્ડમાં ખોટી નોંધ થવાથી સાચા માલિકનો હક્ક ખતમ થઈ જાય છે?
ના. સુપ્રીમ કોર્ટે વારંવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મહેસૂલી નોંધો માત્ર કર વસૂલાત માટે હોય છે અને તે સ્થાવર મિલકતનો કાનૂની માલિકી હક્ક આપતી નથી કે છીનવતી નથી. માલિકી હક્ક માત્ર સક્ષમ દીવાની અદાલત જ નક્કી કરી શકે છે.
બીએનએસ કલમ ૩૨૯ હેઠળ ફોજદારી અનધિકૃત પ્રવેશની શું સજા છે?
બીએનએસ ૨૦૨૩ હેઠળ સામાન્ય ફોજદારી અનધિકૃત પ્રવેશ માટે ત્રણ મહિના સુધીની કેદ, અથવા પાંચ હજાર રૂપિયા સુધીનો દંડ, અથવા બંને થઈ શકે છે. ઘરમાં અનધિકૃત પ્રવેશ (House-trespass) જેવા ગંભીર પ્રકારોમાં સજાની મુદત ઘણી વધારે હોય છે.